De setting
In een paleis in Fes: tegels, cederhout, stucwerk
Waarom een diner in een paleis in Fes rond een binnenplaats wordt georganiseerd, en waar je op moet letten in de tegels, het gesneden cederhout en het stucwerk zodra je binnen bent.
Reserveer je plek aan tafel ↗Een naar binnen gericht plan
Traditionele Marokkaanse huizen zijn gebouwd rond een binnenplaats, vaak met een galerij eromheen, en de kamers komen daarop uit. Zelfs rijke herenhuizen zijn aan de buitenkant meestal sober, met weinig grote ramen en een gebogen entree die voorkomt dat iemand op straat naar binnen kan kijken. Alle decoratie zit binnen. De omvang en het vakmanschap van de binnenplaats toonden de status van de eigenaars, en daarom begint een diner in een paleis op het moment dat je er binnenstapt.
De binnenplaatstuin
In Marokko is een riad een binnentuin die je in veel herenhuizen en paleizen aantreft. Hij is meestal rechthoekig, verdeeld in vier delen langs de centrale assen, met een fontein in het midden. Het idee ontstond waarschijnlijk in de Perzische architectuur en bereikte Moorse paleizen in Spanje voordat het zich in Marokko verspreidde. Tegenwoordig wordt het woord ook gebruikt voor oude huizen die tot gastenverblijven zijn omgebouwd. Een paleisbinnenplaats kan een tuin zijn of een geplaveide binnenplaats met een bassin.
Zellij-tegels
Zellij is mozaïektegelwerk gemaakt van handgesneden stukjes geglazuurd faience, samengevoegd tot geometrische patronen die vaak stervormig zijn. Het verscheen in de regio in de 10e eeuw en was wijdverbreid tegen de 14e eeuw, in de Marinidische periode. Makers glazuren vierkanten van ongeveer 10 centimeter en snijden ze vervolgens met de hand in vormen die ze vaak uit hun hoofd kennen. Het bekleedt de onderste wanden en de vloeren, dus terwijl je over een binnenplaats loopt, sta je erop.
Gesneden en beschilderd cederhout
Gesculpteerd hout werd vanaf de Marinidische periode een belangrijk decoratie-element. Het was doorgaans afkomstig van Marokkaanse ceders, nog steeds gewaardeerd en nu grotendeels beperkt tot de bossen van het Midden-Atlasgebergte. De Atlasceder is een grote conifeer die 30 tot 35 meter kan bereiken en van nature voorkomt in het Rif- en Atlasgebergte. Kijk in een paleis omhoog: gesneden en beschilderd cederhout is mede wat deze plafonds zo bijzonder maakt.
Gesneden pleisterwerk
Gesneden stucwerk behoort tot de meest kenmerkende elementen van de Marokkaanse architectuur. Het is goedkoop, gemakkelijk te beeldhouwen en werd gesneden en beschilderd met florale en vegetale arabesken, geometrische patronen, kalligrafie en muqarnas, de honingraatvormen. Het bedekt muren en plafonds boven het tegelwerk. Samen met het cederhout laat het de kamer in lagen lezen: tegels aan je voeten, pleisterwerk op ooghoogte en gesneden hout boven je hoofd.
Fes als decor
UNESCO schreef de medina van Fez in 1981 in als Werelderfgoed. Fes el Bali werd gesticht als de Idrisidische hoofdstad tussen 789 en 808, en de Mariniden bouwden vanaf de 13e eeuw de eerste echte madrasa's van de stad, die dezelfde mix van tegels, cederhout en pleisterwerk tonen. De medina geldt als een van de meest uitgestrekte en best bewaarde historische steden van de Arabisch-islamitische wereld. Een diner in een paleis is een klein onderdeel van dat grotere decor.
Waar je op moet letten
Neem even de tijd bij de ingang. Kijk naar het patroon in de vloer, hoe de tegels de onderste muren beklimmen en waar ze stoppen, de pleisterband erboven en het houten plafond. Let op de fontein, als die er is, en op de galerij, als die er is. Elk paleis rangschikt deze elementen op zijn eigen manier, en juist de verschillen maken het kijken tot een genoegen.
Paleizen van de 19e eeuw
Veel van de paleizen in Fes dateren uit de decennia rond 1900. Sultan Moulay Hasan I, die regeerde van 1873 tot 1894, verbond Fes el-Jdid en Fes el-Bali met een ommuurde corridor met nieuwe tuinen en zomerpaleizen voor de koninklijke familie en de high society, waaronder Dar Batha. In dezelfde periode bouwden grootviziers en andere hoogwaardigheidsbekleders privépaleizen voor hun huishoudens. Zij volgden het oudere plan: een naar binnen gekeerd huis rond een binnenplaats, versierd met tegels, stucwerk en gesneden hout.
Voor wie dit niet is bedoeld
Als je de architectuur uitgebreid wilt bestuderen, met een gids en tijd om te klimmen en te fotograferen, dan is dit het verkeerde format: je bent er voor het diner en het personeel serveert. Madrassa's en historische huizen die overdag open zijn voor bezoekers passen daar beter bij. Een dinerzaal is om tussen de gangen door omhoog te kijken en daarna te eten.
Bronnen